Hendrik I VAN BALEN (1575-1632)


Hendrik van Balen: een sterke link met Rubens en de fluwelen Brueghel

Hendrik van Balen (Antwerpen 1575 – 1632) was een barokschilder die werkte op kleine panelen of op koperen platen. Hij was een leerling van Adam van Noort en stond onder invloed van Rubens. In 1592-1593 werd hij als meester opgenomen in de Antwerpse schildersgilde Sint Lucas. Hijzelf was dan weer leermeester van onder andere Anton van Dyck (in 1609-1610) en Frans Snyders. Zijn zevende kind Maria kreeg in 1618 Peter Paul Rubens als peetvader.

Van Balen bracht meestal mythologische of Bijbelse voorstellingen. Hij werkte vaak samen met andere meesters zoals Joos de Momper, Jan Brueghel de Oudere en Jan Brueghel de Jongere, waarbij van Balen meestal de elegante figuren schilderde. Slechts enkele voorbeelden van de samenwerking met Jan Brueghel I bleven bewaard. Jan Brueghel schilderde de achtergronden en de elementen uit de stillevens.

Tussen 1600 en 1620 schilderde hij originele, kleine kabinetstukken. Naderhand, onder invloed van Rubens, kwamen er grotere altaarstukken. In 1602 reisde hij naar Italië waarbij hij Venetië en Rome bezocht. Na zijn terugkeer runde hij een drukke werkplaats in Antwerpen. De kunstmarkt in het 17de eeuwse Antwerpen was heel verschillend van deze in de rest van Europa. In Antwerpen werden circuits opgezet waarbij 2 of meerdere collega’s kunstenaars samenwerkten een één schilderij. Bvb Rubens met Frans Snyders, Rubens met Jan Brueghel en Jan Brueghel met Hendrik van Balen. Als een opdrachtgever bepaalde meesters in zijn collectie wou, dan bood een dergelijke samenwerking het voordeel dat hij meteen 2 of meerdere namen kreeg. Was een opdrachtgever niet in staat een dergelijk werk te bemachtigen, dan moest hij vrede nemen met een kopie uit “de workshop” van de kunstenaar.

Van Hendrik van Balen zijn er werken in de collecties van de grootste musea ter wereld, zoals de Hermitage in Sint Petersburg, het J.Paul Gettymuseum in L.A., the National Gallery in London en het Rijksmuseum in Amsterdam.


Het werk van Hendrik van Balen dat bij Maison Jules in veiling wordt aangeboden, is een olie op koper en stelt de Moord op de Onschuldige Kinderen voor. Het is onderaan rechts gesigneerd met “H.V.BALEN” en daaronder gedateerd 1624. Het werk meet 70 cm bij 52 cm en bevindt zich in een zo goed als perfecte staat.

 

Hendrik van Balen - Veiling

 

De plaquette op de kader vermeldt (wellicht verkeerdelijk) de samenwerking tussen van Balen met de Fluwelen Brueghel. Nader onderzoek van dit werk in het Rubenianum lijkt veeleer te wijzen op een samenwerking tussen van Balen en Sebastiaan VRANCKX. Het (imaginaire) landschap, de Vlaamse gebouwen, de Barokke poort (uiterst links) en de bomen met hun typische vorm op dit werk zouden van zijn hand zijn, net als bijvoorbeeld de jachthond.

 

Hendrick Van Balen: Moord op de Onschuldige Kinderen (detail 1)

 

De experts herkennen dan weer de hand van van Balen in de typische figuren die voorkomen in deze setting. De verf werd rijkelijk aangebracht en het geheel doet “Rubensiaans” aan. Het werk is picturaal en voorzien van overvloedige details. Dit wijst op de latere periode in het oeuvre van van Balen. Ook de archeologische details (zoals het schoeisel van de figuren) verwijst naar de hand van deze meester.

Hendrick Van Balen: Moord op de Onschuldige Kinderen (detail 2)

Het tafereel links op het werk werd geschilderd in “half schaduw”-techniek, hetgeen typisch is voor van Balen.

Hendrick Van Balen: Moord op de Onschuldige Kinderen (detail 3)

Op het werk zijn geen sporen van “pentimenti” (naderhand aangebrachte correcties) te ontdekken, hetgeen opnieuw wijst op de hand van een meester. Van Balen heeft dit originele werk wellicht aan de hand van een eerder gemaakte schets op het koperen paneel aangebracht.

Midden op het paneel, op de achtergrond, ontdekken we een tafereel dat veeleer zeldzaam is en dat door de experten als uitzonderlijk wordt bestempeld: moeders verstoppen hun kinderen hoog in de bomen voor de moordende soldaten

Hendrick Van Balen: Moord op de Onschuldige Kinderen (detail 4)

De experten van het Rubenianum beschouwen dit werk van museumkwaliteit als origineel en bijzonder interessant. Er is immers geen gelijkaardig tafereel door van Balen bekend. Er zijn ook geen dergelijke kopieën bekend en dit schilderij is nooit opgenomen in het lijvige overzicht omtrent het werk van van Balen door Dr. Bettina Werche.

 

Bronnen:

  • Rubenianum: special thanks to the experts of the Rubenianum
  • Bettina Werche: “Hendrick van Balen, ein Antwerpener Kabinettbildmahler der Rubenszeit”
  • The Ofxord Encyclopedia of Economic History, Volume 3